|
"Odiseja",
knjiga nad knjigama i roman nad romanima je možda, pre svega,
epopeja granica, individue koja gradi svoju ličnost i koja se
ograđuje u odnosu na neizdiferencirane, očaravajuće i
uništiteljske tokove prirode, koja želi da je u sebe utopi;
čovekovo JA se obogaćuje u sudaru sa različitošću, ali ne sme
dopustiti da ga različitost apsorbuje ili uništi. Dijalog koji
spaja sagovornike, pretpostavlja da su oni različiti jedan od
drugog, da među njima postoji mala, ali plodna i nestišnjiva
distanca.
Dva tipa
odiseje se postavljaju kao moguća u naše doba. S jedne strane,
prema tradicionalnom i klasičnom modelu, koji ide od Homera do
Džojsa, postoji odiseja kao kružno putovanje, drugim rečima
kao trasa individue koja kreće na put, prelazi svet i vraća se
na kraju na Itaku, kući, obogaćena i izmenjena, naravno,
iskustvima koja je stekla tokom putovanja, ali i potvrđena u
svom identitetu. To znači da ona pronalazi dubinski identitet
gradeći solidne i sigurne granice svoje sopstvene ličnosti,
koje nisu ni opsesivno zatvorene za svet, ni rastočene u
haotičnoj neodređenosti.
S druge
strane postoji pravolinijska odiseja, ona o kojoj pripoveda,
na primer, Mizil, u kojoj se ličnost ne vraća kući, već se
kreće pravom linijom ka beskonačnosti ili ka propasti, gubeći
se usput i menjajući radikalno svoju fizionomiju, postajući
neko drugi, uništavajući sve granice u sopstvenom identitetu.
Mizil priča o eksploziji individualnosti, znači i o kidanju
veznih zglobova koji individui daju formu i obrise.
Pisci sa
granice se nalaze između Scile i Haribde, između retorike
kompaktnog identiteta i retorike rasutog identiteta. Svi
poznajemo i preziremo one prve, pisce koji su postali ljuti
čuvari granica - italijanstva, slovenstva, germanstva. Ali i
oni drugi su često žrtve svoje retorike o granicama, one koja
bi htela da, po svaku cenu, negira sve granice, koja bi volela
da se postavi uvek na "drugu stranu", na primer na slovenačku
među Italijanima, ili na tršćansko-italijansku među Slovenima,
da zagovara nemački Tirol među karabinijerima, ili
italijanstvo pred nemačkim "strelcima".
Ovakva
pozicija je često, politički gledano, pohvalna u klimi posle
etničkih sukoba, ali preti da postane stereotipna formula,
komotan književni alibi, i da sa svoje strane, popusti pred
"patetikom granica" koju zapravo želi da odbije, pred
opsesivnim preispitivanjem identiteta, koje se svodi na
uživanje da se osoba ne prepoznaje ni u jednom određenom
identitetu. Čak i "granična literatura", ostrašćena i otvorena
za sva pitanja, puna brige da proklamuje svoje nepripadanje,
može da postane buđava zbirka opštih mesta, kao što su nekada
bili rečnici rima, u kojima je mogla da se nađe gotova,
potrebna rima u svakoj prilici. Žestoka kritika sveta u kojem
je čovek rođen, mada poželjnija od sladunjave pohvale, lako
postaje iskrivljeni toponim.
Granica
postaje idol kad se doživljava kao barijera kojom se odbijaju
Drugi. Opsesivno bavljenje sopstvenim identitetom, koji se
ograđuje s utoliko više granica što se strasnije bavi svojom
nemogućom i regresivnom čistotom, vodi ka nasilju, čiji je
ekstremni primer surovi i glupi rat u ex-Jugoslaviji, ali on
nije i jedinstven u Evropi. Kao svaki idol, i granica često
trazi danak u krvi, a poslednjih godina ponovno rađanje
opsesija vezanih za granice, puštanje s uzde najprimitivnijih
i najluđih partikularizama, gde se svako zatvara u sebe
idolatrizirajuci svoju specifičnost i odbijajući svaki kontakt
sa Drugima, počinje da podstiče surove obračune. Razlike,
ponovo otkrivene i s pravom prihvaćene, kao varijacije
univerzalno humanog, postaju njegova negacija i uništenje, ako
se od granica napravi apsolut.
(Odlomci
iz istoimenog eseja, iz knjige Klaudija Magrisa "Utopija i
otrežnjenje"; Prevela i priredila Zorica Banjac; objavljeno u
listu "Danas", 28-29. 12.2002.) |
