Osvajanje demokratije
S obzirom na izgradnju državnosti,
ustavnosti i demokratije, istorija Srbije u XIX
veku mogla bi da se podeli na sledeća
razdoblja:
• 1805-1813. Borba za
samostalnu Srbiju. Prvi srpski ustanak
počeo je kao buna nezadovoljnih hrišćana koji su
tražili od Sultana da se poštuju njihova prava
(1804). Naredne godine on se preobrazio u borbu
za samostalnu Srbiju.
• 1815-1838. Borba za
konsolidovanje srpske autonomije .
De facto autonomija iz 1815,
postala je pravno priznata sultanovim
hatišerifom iz 1830, a knez Miloš postao je
priznati vladar Srbije. On je udario temelje
srpskoj državi, učvršćujući svoju ličnu vlast,
ali po cenu ubistava glavnih političkih
protivnika. Vladavina kneza Miloša je po obliku
bila despotizam, kako je to primetio Slobodan
Jovanović. Godine 1838. Sultanova "provincija
Serbija" dobila je prvi međunarodno priznati
ustav, tzv. Turski ustav, čime je despotizam
zamenila oligarhija članova Državnog saveta.
Ustav donet tri godine ranije, poznat kao
Sretenjski, imao je liberalnija rešenja, ali
nikada nije stupio na snagu zbog otpora velikih
sila.
• 1838-1858, Stvaranje državnog
aparata. Prva srpska vlada imenovana je
1835, po Sretenjskom ustavu. Prva vlada
imenovana po Turskom ustavu stupila je na
dužnost januara 1839. Režim ustavobranitelja
(1842-1858) uveo je u Srbiju višestepenu sudsku
organizaciju, kao i birokr a tski aparat. Važno
postignuće ovog režima bilo je donošenje Srpskog
građanskog zakonika 1844 godine. Tek od vremena
ustavobranitelja može se govoriti o Srbiji kao
državi u modernom smislu ove reči, dakle o
državi u kojoj postoje ustanove.
• 1858-1889. Borba za
demokratiju. Borba za uvođenje demokratije
u Srbiji počinje na Svetoandrejskoj skupštini,
kada je glas digla liberalna opozicija (1858).
Apsolutizam druge Miloševe (1859-1860) i
prosvećeni apsolutizam Mihailove vlade
(1860-1868) sprečili su uvođenje demokratije u
Srbiju. Ustav od 1869, tzv. Namesnički ustav,
predstavljao je važan korak ka demokratiji jer
je uvedena stalna Narodna skupština, kao i
gotovo opšte glasačko pravo za punoletne
muškarce (čl. 46). Skupština, međutim, nije
imala pravo zakonodavne inicijative, a ni vlada
nije bila odgovorna Skupštini.
Dalji važan korak ka demokratizaciji bilo
je uvođenje političkih stranaka početkom
osamdesetih godina devetnaestog veka. Tada se
obrazuju tri stranke: radikali, naprednjaci i
liberali. Do ovog vremena u Srbiji su postojali
pre politički klubovi i struje, nego stranke sa
organizacijom. Tokom osamdesetih godina
naprednjaci su učinili dosta na modernizaciji
Srbije, ali je odgovornost vlade Skupštini
uvedena tek Ustavom iz 1888 (usvojen je januara
1889. po novom kalendaru). Tada je prvi put
uvedena demokratija u Srbiji, mada u atmosferi
odmazde zbog radikalskog progona naprednjaka.
• 1889-1903. Borba za očuvanje
demokratije . Najpopularnija radikalna
stranka je pokušavala da očuva demokratske
tekovine, ali su one, ipak, suspendovane
državnim udarom kralja Aleksandra Obrenovića
1893, a zatim (godinu dana kasnije) i formalnim
povratkom na Ustav iz 1869. Tako je Namesnički
ustav ponovo stupio na snagu 1894. i važio do
1901. Demokratski poredak je ponovo uspostavljen
Majskim prevratom, 1903.
• 1903-1915. Period
konsolidovanja demokratije . Majskim
prevratom je obnovljena demokratija, ali je ona
bila dovedena u pitanje neustavnim mešanjem
vojnih zaverenika. Godine 1906. političke
stranke su preuzele pretežan uticaj u državi.
Nastojanja da se demokratija konsoliduje bila su
ometena Aneksionom krizom (1908-1909),
Balkanskim ratovima (1912-1913), i izbijanjem
Prvog svetskog rata (1914). Ipak, ako nije baš
bilo "zlatno doba" demokratije, ovo je svakako
bilo razdoblje demokratskog poretka u Srbiji.
Tokom XIX veka monarhija u Srbiji je
prošla sve oblike: apsolutni, ustavni i
parlamentarni. Glavna tačka razlikovanja ustavne
od parlamentarne monarhije bila je u tome što
ustavna monarhija ograničava vlast vladara, ali
to ne znači obavezno postojanje skupštine, a
vlada je pod snažnim uticajem vladara. U
parlamentarnoj monarhiji vlada odgovara
skupštini, što je u Srbiji uvedeno Ustavom iz
1888.
Seljačka
zemlja
Borba za demokratiju u Srbiji, tokom XIX
veka vođena je u uslovima pretežno seljačke
zemlje (seljaci su činili 94% - 1834, 92% -
1859, 86% - 1900), i preovlađujućeg egalitarnog
duha. Seljačka podloga davala je snagu
demokratskom pokretu, ali je najčešće
predstavljala smetnju za liberalne
ideje.
Kneževina i Kraljevina Srbija je bila
verski i etnički homogena zemlja. Po prvom
detaljnom popisu iz 1866, bilo je 87% Srba,
10,5% Vlaha, i 2% Cigana/Roma. Budući da Vlasi
nisu imali nacionalni pokret, i da su bili
istoverni sa Srbima, oni su se brzo asimilovali,
pa je postotak Srba porastao na 95,4% do 1910. U
verskom pogledu pravoslavnih je po svim popisima
od 1866. do 1910. bilo oko 99%. Tek pripajanjem
Kosova i Makedonije 1912/1913. ova je slika
narušena. U celini, politička elita koja je
živela u verski i etnički homogenoj zemlji nije
bila svesna složenosti koje nastaju u
heterogenim državama, niti je imala iskustva u
radu sa višenacionalnom skupštinom.
Prvi svetski rat ostavio
je pustoš u Srbiji koja je izgubila oko
četvrtinu stanovništva u ratnim operacijama,
usled bolesti i odmazdi. Ovo traumatično
iskustvo ojačalo je shvatanja da je potrebno
stvoriti jaku državu koja će biti brana ponovnom
pokoravanju zemlje. Verovalo se da jedino
centralistička država može biti jemac
samostalnosti.
Na talasu ovakvih uverenja
Kraljevina Srba Hrvata i Slovenaca,
stvorena decembra 1918, dobila je
centralistički ustav 1921 (Vidovdanski ustav),
uprkos protivljenju najvećeg dela hrvatskih
poslanika. Ovakvo usvajanje ustava otvorilo je
nacionalno pitanje koje je potresalo Kraljevinu
i završilo se 1929. ukidanjem demokratije i
uvođenjem lične vlasti kralja Aleksandra
Karađorđevića - tzv. šestojanuarska diktatura.
Od verski i etnički homogene stiglo se u
drugačiju, krajnje složenu državu. Kraljevina je
1931. imala 48,7% pravoslavnih, 37,45%
rimokatolika i 11,2% muslimana. Svaki od triju
vodećih naroda već je imao izgrađenu nacionalnu
svest i nacionalni pokret. U uslovima
neintegrisanog ekonomskog prostora ovakve
razlike su se teško pravazilazile.
Poslednji slobodni izbori održani su u
Kraljevini SHS još 1927. godine. Ustav iz 1931
(tzv. Oktroisani ustav), značio je povratak sa
parlamentarne na ustavnu monarhiju, i povećani
uticaj vladara na vladu. Porast autoritarizma u
Kraljevini tokom tridesetih godina zbivao se pod
senkom sličnih težnji u drugim delovima
Evrope.
Okupacijom Srbije od strane nacista, i
njihovih saveznika 1941. godine počinje
totalitarna epoha koja će
trajati petnaestak godina (1941-1955). Naročito
su teške godine bile 1941. (upamćena po masovnim
streljanima Srba od strane nacista), i 1944.
(kada se razbuknuo građanski rat između
komunističkog i monarhističkog pokreta u
Srbiji). Oslobođenje od nacista (1944) nije
dovelo do obnove demokratije, već do uvođenja
jednopartijskog sistema, pod plaštom Narodnog
fronta. U drugoj polovini 1947. javno je
proklamovano da KPJ predstavlja vodeću političku
snagu u zemlji. Stvaranjem vojne specijalne
jedinice OZNE, po uzoru na NKVD, maja 1944, nove
komunističke vlasti stavile su jasno do znanja
da žele potpunu kontrolu nad državom. Nastupio
je talas crvenog terora najpre protiv buržoazije
(pretežno do 1947), a kasnije protiv
komunističkih neistomišljenika koji su stali uz
Staljina , u njegovom sukobu sa Josipom Brozom
(1949-1955). Promena spoljnopolitičke
orijentacije i sve veće oslanjanje na SAD od
1950. dovelo je do omekšavanja režima i
postepenog preobražaja u blaži autoritarni oblik
poretka do sredine pedesetih.
Tokom šezdesetih godina ojačali su oblici
slobodnog izražavanja, ali ostao je neokrnjen
monopol Saveza komunista Jugoslavije i njenog
vođe. Ustavom iz 1963. godine - tzv. Poveljom
samoupravljača - određena je vodeća uloga Saveza
komunista u društvu, a Ustavom iz 1974. ova
uloga je još više osnažena. Josip Broz postao je
doživotni predsednik SFRJ i predsednik Saveza
komunista bez ograničenja trajanja mandata
(1974), čime je uveden jedinstven državni
poredak - republikanska monarhija. Smrću
diktatora, na vlast je po Ustavu došlo
devetočlano predsedništvo, čime je ponovo uveden
oligarhijski poredak, koji je vladao u Srbiji
sve do konsolidacije moći Slobodana Miloševića i
uvođenja njegove lične vlasti.
Ozvaničenje pluralizma u Srbiji Ustavom
iz 1990, i održavanje prvih višestranačkih
izbora nije dovelo do stvaranja demokratskog
poretka. Oslonjen na službe bezbednosti i
policiju, Slobodan Milošević je držao sve poluge
vlasti održavajući fasadu višestranačkog
sistema, uz plebiscitarnu podršku u prvim
godinama vlasti. Dobar poznavalac Miloševićeve
vladavine Lenard Koen nazvao je njegov poredak
mešavinom ličnog i birokratskog autoritarizma,
koji je poprimao teže i lakše oblike
proganjanja, u zavisnosti od
situacije.
Tabela koja sledi daje hronologiju triju
vrsta vladavine u Srbiji u poslednjih dve
stotine godina: demokratije, autoritarnog
poretka i totalitarizma.
|
Vladar |
Vrsta vladavine
|
Razdoblje
|
|
|
|
" Vožd " Karađorđe |
Kolebanje između apsolutizma vožda, i
lokalnih apsolutizama narodnih prvaka
|
Feb. 1804- okt .1813 .
|
|
Mahmud II, otomanski sultan
|
Apsolutna monarhija |
Okt . 1813- jesen 1815 .
|
|
Srpski prvaci |
Oligarhija |
Jesen 1815- nov . 1817 .
|
|
Knjaz Miloš Obrenović |
De facto apsolutna monarhija
|
Nov . 1817- jun 1839 .
|
|
Ustavobranitelji |
Ustavna monarhija - oligarhija
|
Jun 1839 - dec . 1858 .
|
|
Knjaz Miloš Obrenović |
Apsolutna monarhija |
Jan .1859 - Sep .1860 .
|
|
Knez Mihailo Obrenović |
Prosvećeni apsolutizam |
Sep . 1860 - Jun 1868 .
|
|
Regenti |
Prosvećeni apsolutizam |
Jun 1868- Jul 1869 .
|
|
Regenti |
Ustavna monarhija |
Jul 1869 - avg .1872 .
|
|
Knez / kralj Milan Obrenović (1868-1889)
|
Ustavna monarhija |
Avg . 1872 - jan . 1889 .
|
|
Kralj Aleksandar Obrenović
|
Parlamentarna monarhija |
Jan . 1889 - apr . 1893 .
|
|
Kralj Aleksandar Obrenović
|
Lična vlast |
Apr . 1893 - maj 1903 .
|
|
Kralj Petar I Karađorđević
|
Parlamentarna monarhija |
Jun 1903 - okt . 1915 .
|
|
Centrale sile (Austro-Ugarska, Nemačka i
Bugarska) |
Vojna okupacija |
Okt . 1915 - nov . 1918 .
|
|
Regent / kralj (od 1921) Aleksandar
Karađorđević |
Parlamentarna monarhija |
Dec . 1918 - jan . 1929 .
|
|
Kralj Aleksandar Karađorđević
|
Lična vlast |
Jan . 1929 - sep . 1931 .
|
|
Kralj Aleksandar Karađorđević
|
Ustavna monarhija |
Sep . 1931 - okt . 1934 .
|
|
Knez-regent
Pavle Karađorđević |
Ustavna monarhija |
Okt . 1934 -
mart 1941 . |
|
Treći rajh i saveznici |
Vojna okupacija - totalitarni poredak
|
Apr . 1941- jesen 1944 .
|
|
Josip Broz Tito |
Lična vlast zasnovana na teroru Ozne/Udbe
|
Jesen 1944- 1955 . |
|
Josip Broz Tito |
Lična vlast |
1955 - maj 1974 . |
|
Josip Broz Tito |
" Republikanska ustavna monarhija "
|
Maj 1974 - maj 1980 .
|
|
Predsedništvo i CK SKS |
Oligarhija |
Maj 1980 - maj 1989 .
|
|
Slobodan Milošević |
Lična vlast |
Maj 1989 - okt . 2000 .
|
|
Vlada Srbije |
Parlamentarna demokratija
|
Okt. 2000 - feb. 2004.
|
|
UKUPNO: |
|
Totalitarni poredak
1. Nacistička okupacija, 3,5 godine
2.
Lična vlast Josipa Broza zasnovana na teroru
Ozne/Udbe, 11 god. |
1 4,5 godina
ili 7%
|
|
Autoritarni poredak
1. Apsolutna monarhija , 3 5 godina
2.
Prosvećena apsolutna monarhija , oko 9 godina
3.
Oligarhija 30 .5 godina (od toga u monarhiji,
21.5 g.; u republici, 9 godina)
4.
Ustavna monarhija, 29 godina
5.
Austro-nemačka vojna uprava, 3 godine
6.
Lična vlast/diktatura, skoro 43 godine
6.
Republikanska ustavna monarhija, 6 godina
|
15 5,5 godina
ili 78%
|
|
Demokratski poredak
1. Parlamentarna monarhija, više od 26
godina i 8 meseci
2.
Parlamentarna i demokratska republika , 3 godine
i 3 meseca |
30 godina
ili 15%
|
1. Do hatišerifa iz 1830, najpre srpski
prvaci, a od Mitrovske skupštine (1817) knjaz
Miloš lično , vladaju de facto Srbijom dok je
njen formalni vladar otomanski sultan Mahmud II.
2. Uzeo sam 1989 . kao početak lične
vlasti Slobodana Miloševića mada 1987. ili 1988.
mogu, takođe, da se uzmu kao početne godine .
Maja 1989 , on je imenovan za predsednika
Predsedništva SR Srbije što je ozvaničilo
formalni početak njegove lične vlasti.
3. Iz ovoga treba da se izuzme razdoblje
od 12. marta do 22. aprila 2003. kada je u
Srbiji zavedeno vanredno stanje što je,
uključilo i suspenziju bitnih ljudskih prava i
pravnih procedura. Ovih četrdeset dana spadaju u
autoritarni poredak.
Kratki periodi demokratije
 |
Kao
što se iz tabele vidi, Srbi su živeli u
demokratiji skoro 30 godina ili 15 % prethodne
dvovekovne istorije. Tokom XX veka (zapravo u
razdoblju 1903-2003) postoci su nešto drugačiji.
Oko 26% provedeno je u demokratiji, 14% u
totalitarnim režimima, a oko 60% u različitim
autoritarnim porecima. Nizak postotak života
provedenog u demokratskim porecima nije tako
upadljiv kada je u pitanju XIX vek. Valja imati
u vidu da su i mnoge zapadnoevropske države tada
živele u autoritarnim porecima (npr.
Pruska/Nemačka ili Austro-Ugarska).
U XX
veku postoci pokazuju značajno odstupanje u
odnosu na sve zapadnoevropske zemlje. Sadašnje
članice evropske petnaestorke provele su više od
polovine, a u većini slučajeva oko 90% proteklog
stoleća u demokratijama. Jedino su Španija i
Portugalija imale nesreću da provedu preko
polovine prethodnog stoleća u autoritarnim i
totalitarnim porecima. U razmerama balkanske
istorije iskustvo Srbije nije neobično, jer je
Helenska Republika/Kraljevina jedina balkanska
država koja je provela preko polovine prethodnog
stoleća u
demokratiji. |
Srbija se od vlade ustavobranitelja
približavala zapadnoevropskom modelu
demokratije, ali od 1929. počela je da se koleba
kada je u pitanju demokratija, a od 1944,
potpuno je u Srbiji napušten ovaj model. Zato
period od 1929. do 2000. predstavlja upadljivi
usek u pogledu osvajanja demokratskih sloboda, a
posebno razdoblje od 1941. do 1955. Kontinuirano
razdoblje nedemokratskog poretka od preko
sedamdeset godina približno je jednak prosečnom
životnom veku građanina Srbije. Sa ovakvim
iskustvom jasno je da će za punu konsolidaciju
demokratije biti potrebno mnogo godina, možda i
desetleća.
Autor
je saradnik Instituta za evropske studije u
Beogradu
i predsednik Saveta Centra za
razvoj
Srbije.
