U Stručnjaci za ekonomsku istoriju Balkana nisu danas saglasni oko opštih ekonomskih trendova Srbije u XIX veku. Britanski istoričar Majkl Palaret ( Palairet) u delu Balkanske ekonomije 1800-1914 smatra da je relativan prosperitet srpskih seljaka koji je održavan do 1830-tih počeo da propada od tog vremena. Posebno je osetan bio pad stočnog fonda od 1834. do 1867 što je "pogodilo samu osnovu blagostanja Srbije". U istom razdoblju došlo je do snažnog rašumljavanja, a obim izvoza se održavao smanjenjem potrošnje osnovnih životnih potrepština. Po Palaretu, nacionalni dohodak po glavi stanovnika bio je predmet dugoročnog opadanja, i u razdoblju od 1863. do 1910. opao je između 15 i 20%.

I Bugarska je, po njemu, imala sličnu tendenciju, čim je dobila autonomiju 1878, odlika koju Palaret naziva "posrbljavanjem ekonomije" što je za njega termin koji označava ekonomsku propast bivših otomanskih pokrajina čim dobiju samostalnost. Po Palaretu BDP je 1910, bio 226,03 tadašnjih franaka u Srbiji, i 307,23 franaka u Bugarskoj.

Na ekonomskoj periferiji Evrope

Pol Bajrok ( Bairoch) je izračunao BDP za sve evropske zemlje od 1800 do 1975, koji se razlikuje od Palareta. Po njegovoj računici godišnji prosečni rast u razdoblju 1860-1914 bio je 1.0% za kontinentalnu Evropu (1.2% za Francusku, a 1,4% za Nemačku). U istom razdoblju BDP Srbije i Bugarske je rastao samo 0,5% (ali je, ipak, rastao), dok je Grčka beležila rast od 0,69%, a Rumunija 0.86%. U nedavno objavljenoj analizi Sergios Barbanasis je - sledeći Bajrokove podatke - zaključio da je godine 1850. BDP samostalnih balkanskih država bio 67-78% evropskog proseka. Šest desetleća kasnije, 1913, postoci su opali na 49-63% (Bugarska 49%, Srbija 53%, Grčka 60%, Rumunija 63%). "Ovo znači", kaže autor, "da se između 1850. i 1913. jaz u razvoju proširio između ekonomija jugoistočne Evrope i razvijenih evropskih zemalja." Tako su, zaključuje Barbanasis, "balkanske države namamljene u periferiju Evrope."

BDP po glavi stanovnika, koji je za balkanske zemlje izračunao vodeći američki ekonomski istoričar Balkana Džon Lempi ( Lampe) , razlikuje se u redosledu zemalja u odnosu na Palareta, ali kada je u pitanju Srbija nije bitnije povoljniji. Po njemu, u godini koja je prethodila balkanskim ratovima (1911), balkanske države su po glavi imale: Rumunija - preko 300 franaka, Srbija - preko 250 franaka i Bugarska - skoro 250 franaka. To bi značilo da je prosek za balkanske zemlje 1911. godine bio između 250 i 300 franaka, što treba uporediti sa preko 400 franaka za Ugarsku, 700 za češke zemlje, i gotovo 1.000 za industrijalizovanu Nemačku. Izgleda da je prosek za Otomansko carstvo 1907. godine bio 150 franaka, što znači da su nezavisne balkanske države pokazivale značajno bolje ekonomsko postignuće od zemalja prethodnog suverena. Od posebnog značaja za balkanske ekonomije bilo je povećanje nominalnog obima izvoza koji se u Srbiji i Rumuniji utrostručio između polovine devetnaestog veka i 1880, a zatim se ponovo utrostručio do 1911. Lempi je, osim toga, osporio metodologiju koju je Bajrok primenio za BDP balkanskih država, ali i sa modifikovanim rezultatima koje je on dao ne izgleda da se jaz između Balkana i zapadne Evrope u ovom razdoblju smanjivao.

Na osnovu gore izloženih podataka teško je izložiti nedvosmislene zaključke. Ipak, jasno je da je Otomansko carstvo bitno zaostajalo iza zapadnih ekonomija do početka 19. veka. Sredinom XIX veka jaz između zapadne Evrope i Balkana se produbljivao, jer se Evropa brzo razvijala, dok je Balkan stagnirao. Može biti da su balkanske države uspevale da prate stepen rasta najrazvijenijih zapadnih zemalja početkom XX veka, a možda i koju godinu ranije, ali ovo bi pre značilo da se u godinama pred Prvi svetski rat jaz nije proširivao, nego da je sustizan. U ekonomskom pogledu balkanske države već tada predstavljaju periferiju Evrope i ovo se nije promenilo do Prvog svetskog rata, kada su balkanske hrišćanske države imale oko 40% proseka čeških zemalja, i nešto više od 25% u odnosu na industrijalizovanu Nemačku.

Ekonomija Kraljevine Jugoslavije

Visok postotak stanovništva zavisnog od poljoprivrede odlikovao je i Jugoslaviju, premda on nije bio manji ni u većini balkanskih država. Čak tri četvrtine stanovništva bavilo se poljoprivredom 1938. godine, u poređenju sa 60% u Grčkoj, 78% u Rumuniji, 80% u Bugarskoj, 29% u Francuskoj i samo 5% u Engleskoj i Velsu.

U pogledu nacionalnog dohotka Jugoslavija je nastavila da bude ekonomska periferija Evrope. Ovo se vidi iz tabele koja sledi. Tabela nudi nacionalni dohodak balkanskih zemalja za razdoblje 1925-1930, a preuzeta je iz Istorije Balkana , istaknutog američkog balkanologa Leftena Stavrijanosa, uz dodatak postotaka.

Procena nacionalnog prihoda balkanskih i odabranih zemalja (1925-1930)
Zemlja	Prihod po glavi radnog stanovništva u međunarodnim jedinicama	% prihoda po glavi u poređenju sa Velikom Britanijom	% prihoda po glavi u poređenju sa SAD
Rumunija	243	22.7 %	17.8%
Bugarska	284	26.6%	20.8%
Jugoslavija	330	30.9%	24.1%
Grčka	397	37.1%	29%
Čehoslovačka	455	42.6%	33.3%
Austrija	572	53.5%	41.8%
V. Britanija	1,069	100	78.1%
SAD	1,368	128%	100
Međunarodna jedinica predstavlja količinu dobara i usluga koja je mogla u proseku da se kupi za 1 US dolar u SAD, u desetleću 1925-1934.

Stavrijanos je o međuratnim balkanskim ekonomijama primetio sledeće : " Možemo da zaključimo da balkanske države nisu načinile značajan ekonomski napredak između dva rata, u smislu da su osnovni ekonomski problemi ostali nerazrešeni [.] Svakako, njihov životni standard bio je mnogo ispod onoga koji je preovladavao u ostalom delu Evrope. " Ekonomija Kraljevine Jugoslavije nije uspela da se značajnije približi evropskoj, ali makar u ovom razdoblju nije ni divergirala od nje. Izgleda da je u ovom razdoblju jedino Bugarska od balkanskih zemalja zabeležila veći napredak.

Ekonomija socijalističke Jugoslavije

Napori za obnovu zemlje nakon Drugog svetskog rata dovedeni su u pitanje rezolucijom Informbiroa 1948. Nakon ekonomske krize koju su izazvale sankcije komunističkih zemalja protiv FNRJ iz 1950, ubrzo je došlo do oporavka zahvaljujući američkoj pomoći. SAD su pokrivale 60% tekućeg jugoslovenskog deficita u razdoblju 1950-1964. Tokom pedesetih američka pomoć je učestvovala sa gotovo 2% u prosečnom godišnjem rastu BDP-a od 7,5%, kao što je izračunao Lempi. Ne iznenađuje da je pod ovakvim okolnostima jugoslovenska ekonomija u razdoblju 1953-1961. rasla brže nego većina ekonomija u svetu, uključujući i zemlje sovjetskog bloka.

Međutim, ekonomske tendencije sledile su matricu ektenzivnog rasta koja je bila odlika sovjetskog bloka. To znači da brzi industrijski razvoj nije bio praćen porastom produktivnosti. Sredinom šezdesetih činilo se da je moguća stvarna liberalizacija tržišta, ali je slom reforme iz 1965. predstavljao u ekonomskom smislu i slom Jugoslavije, premda je ovaj ishod sagledan tek mnogo kasnije. Jugoslovenska ekonomija je još uvek delovala napredno, posebno u poređenju sa drugim istočnoevropskim zemljama. Tokom sedamdesetih ona je bila vodeća socijalistička zemlja u primanju visokotehnološkog uvoza sa Zapada. Važan uspeh SFRJ bio je članstvo u GATT-u (Opšti sporazum o carinama i trgovini) 1966, što joj je omogućilo da naveliko pozajmljuje tokom 1970-ih. Važno je napomenuti da su pedesete i šezdesete bile godine brzog razvoja teške idustrije svih istočnoevropskih zemalja, posebno u razdoblju 1950-1970. Uprkos ovome, jaz između istoka i zapada Evrope je ostao, posebno u oblasti produktivnosti.

Jugoslavija je 1979. godine ušla u dužničku krizu praćenu stagnacijom BDP-a koji je te godine iznosio 2.370 US dolara po glavi stanovnika. Stagnacija je nastavljena do 1985, a zatim je sledio blagi pad do 1990. Ova kriza je koincidirala sa usponom nacionalizma i krizom realsocijalizma u Istočnoj Evropi, pa se danas može reći da je otvaranje zemlje i liberalizacija tržišta pod predsednikom savezne vlade Antom Markovićem (1989-1991) došla prekasno.

Miloševićevo prepolovljavanje društvenog proizvoda

U dvovekovnoj istoriji Srbije doba Slobodana Miloševića predstavlja najupadljivije razdoblje divergencije u ekonomiji u odnosu na Evropu. U vremenu u kome je od kontrolisao srpsku ekonomiju 1991-2000, stvarni BDP je pao za polovinu.

Fluktuacije u stvarnom BDP-u u SR Jugoslaviji (Srbiji i Crnoj Gori),
sa početnom godinom 1990, označenom indeksom 100

God	'90	'91	'92	'93	'94	'95	'96	'97	'98	'99	'00	'01	'02
%	100	88.4	63.7	44.1	45.2	48.0	51.7	56.9	58.0	47.6	49.9	52.7	54.8

Sa projektovanim rastom BDP-a od 4% u proseku u narednim godinama (što se već sada smatra nerealnim) Srbija će doseći nivo BDP-a iz 1990. oko 2018. godine.

Neki drugi pokazatelji govore sami za sebe. Prosečna plata u Srbiji pala je sa 762 DEM u decembru 1990. na samo 21 DEM u decembru 1993. Na kraju Miloševićeve vlasti, u decembru 1999, prosečna plata je bila 87 DEM. Transparensi Internešenel je te iste 1999. godine SR Jugoslaviju ocenio sa 2.0 na skali između 1 (najkorumpiranije države) i 10 (najmanje korumpirane). Ovom ocenom SRJ je okarakterisana kao država sa najvišim stepenom korupcije u Evropi. Postoje dve ponorne godine u ovom razdoblju: prvo, godine hiperinflacije (1992-1993), kada je stopa inflacije dostigla 9.327% za 1992, i neverovatnih 16,5 x 1012 za 1993. i , drugo, godina intervencije NATO-a protiv Srbije (1999). Ekspertska grupa G17 procenila je ukupnu ekonomsku štetu izazvanu bombardovanjem NATO-a na 29.6 milijardi US dolara. Od ovoga na gubitak nacionalnog bogatstva otpada 4.06 milijardi dolara.

Iz svega navedenog ne može se izvući optimističan zaključak o prethodna dva veka nastojanja Srbije da sustigne Evropu. Srbija koja je od sticanja nezavisnosti deo ekonomske periferije danas je to više nego ikada u prošlosti. Jaz između nje i najrazvijenijih zemalja sveta veći je nego ikad. Prepolovljavanje realnog BDP-a u vreme režima Slobodana Miloševića dovelo je do toga da se po prvi put u istoriji samostalne Srbije/Jugoslavije njen BDP po glavi stanovnika, u odnosu na evropske članice G7, sveo na jednocifren postotak. Da je sve moglo da ide i u drugom smeru pokazuje primer Grčke. Iako je ekonomija ove države na dnu "evropske petnaestorke", ipak je reč o zemlji čiji je BDP veći od svih ostalih balkanskih zemalja zajedno.

Autor je saradnik Instituta za evropske studije u Beogradu
i predsednik Saveta Centra za razvoj Srbije.